Cross-sekse hormonen

Twee soorten hormoonbehandeling, twee verschillende gevolgen

In de transgenderzorg worden twee fundamenteel verschillende hormoonbehandelingen gebruikt. Bij geboren vrouwen die zich als man identificeren: testosteron, dat vermanning induceert maar de voortplantingsfunctie niet volledig uitschakelt. Bij geboren mannen die zich als vrouw identificeren: oestradiol gecombineerd met een anti-androgeen. Deze combinatie onderdrukt de eigen testosteronproductie tot castratieniveau. Gynaecologe en genderzorgspecialiste Griet de Cuypere noemde deze behandeling voor mannen daarom treffend castratieve hormonen — een term die nauwkeuriger is dan het eufemistische ‘cross-seksehormonen’. Op deze pagina hanteren wij die terminologie.

Testosteron bij geboren vrouwen

Testosteron zet binnen weken tot maanden een reeks veranderingen in gang. Een deel daarvan is omkeerbaar zolang het hormoon wordt afgebouwd, een deel blijft levenslang.

Daarnaast treedt vaginale atrofie op: het slijmvlies wordt dunner en droger, wat pijn en verhoogde kwetsbaarheid kan geven. Testosteron verdikt het bloed (polycytemie/erythrocytose), wat de kans op stolselvorming verhoogt, en kan het lipidenprofiel en daarmee het hart- en vaatrisico ongunstig beïnvloeden. Langdurig gebruik onderdrukt de eierstokfunctie en kan tot blijvende onvruchtbaarheid leiden. Veel gebruikers melden stemmingseffecten: prikkelbaarheid, een kortere lont of juist een afgevlakt gevoelsleven.

Castratieve hormonen bij geboren mannen

De behandeling voor geboren mannen bestaat uit oestradiol gecombineerd met een anti-androgeen (cyproteronacetaat, spironolacton of een GnRH-agonist). De combinatie brengt het testosteron terug tot het niveau dat ook na chirurgische castratie wordt gemeten — vandaar de term castratieve hormonen. De feminiserende effecten komen langzamer op gang dan de masculiniserende effecten van testosteron.

Castratieve hormonen verhogen het risico op trombose (vooral bij orale inname en bij roken), met als ernstige gevolgen longembolie en beroerte. De prostaat verdwijnt niet en blijft levenslang aanwezig en controlewaardig. Omdat de zaadcelproductie snel en mogelijk blijvend stilvalt, is het invriezen van sperma (cryopreservatie) vóór de start de enige manier om de kans op een eigen biologisch kind te bewaren.

Onomkeerbare effecten op een rij

• Testosteron (bij vrouwen): verdieping van de stem, baardgroei en lichaamsbeharing, clitoromegalie en androgene kaalheid blijven levenslang.

• Castratieve hormonen (bij mannen): borstgroei is zonder mastectomie niet terug te draaien.

• Vruchtbaarheid: langdurig gebruik kan tot permanente onvruchtbaarheid leiden; bij eerdere puberteitsremmers in de vroege puberteit is steriliteit vrijwel zeker.

Botdichtheid

Geslachtshormonen zijn nodig voor het opbouwen en behouden van sterke botten. Het grootste risico ontstaat wanneer eerst puberteitsremmers de eigen puberteit stilzetten en daarna hormoonbehandeling volgt: de natuurlijke opbouw van piek-botmassa wordt dan onderbroken op het moment dat die het hardst zou moeten plaatsvinden. De hormoonbehandeling herstelt die gemiste opbouw niet altijd volledig, wat het risico op een lagere botdichtheid en botbreuken op latere leeftijd verhoogt.

Langetermijnonderzoek ontbreekt

Over de gevolgen van decennialang hormoongebruik, gestart op jonge leeftijd, bestaat weinig betrouwbaar onderzoek. De NICE-evidence-review (2021) concludeerde dat de bewijskracht voor hormoonbehandeling bij minderjarigen "very low" is. Het Cass Review (2024) en de bijbehorende York systematic reviews bevestigden de lage bewijskwaliteit van de langetermijneffecten. Op basis daarvan plaatsten Zweden, Finland en Noorwegen het voorschrijven van deze hormonen aan minderjarigen terug in een onderzoekssetting. Wie aan een behandeling begint, doet dat dus zonder dat de risico’s op lange termijn goed in kaart zijn gebracht. Zie ook minderjarigen.

Monitoring tijdens gebruik

Verantwoord hormoongebruik vereist regelmatige medische controle. Daarbij hoort onder meer:

• Bloedwaarden: de hormoonspiegels worden gecontroleerd om over- of onderdosering te voorkomen.

• Hematocriet: bij testosteron wordt het aandeel rode bloedcellen bewaakt vanwege de kans op verdikking van het bloed.

• Leverfunctie en lipiden: periodieke controle op leverbelasting en op cholesterol- en vetwaarden.

• Bloeddruk en stollingsneiging: vooral bij castratieve hormonen vanwege het tromboserisico.

• Botdichtheid: meting wanneer er een verhoogd risico bestaat, zoals na puberteitsremmers.

Zelfmedicatie en online voorschrijven

Hormonen worden ook buiten de reguliere zorg verkregen: via online aanbieders zoals GenderGP of via grijze importkanalen. De risico’s daarvan zijn aanzienlijk. Doseringen worden niet door een arts ter plaatse gemonitord, bloedcontroles ontbreken of vinden te zelden plaats, en bijwerkingen blijven onopgemerkt tot er schade optreedt. Zonder begeleiding bestaat ook geen vangnet wanneer iemand twijfelt of wil stoppen. Wie hieraan twijfelt of er al middenin zit, vindt ingangen onder hulp.

Stoppen en afbouwen

Hormoonbehandeling mag nooit abrupt worden gestaakt. Het lichaam heeft zich aan de toegediende spiegels aangepast en de eigen hormoonproductie is grotendeels of volledig stilgevallen. Plotseling stoppen kan ernstige klachten geven. Afbouwen hoort onder begeleiding van een endocrinoloog te gebeuren, in stappen, terwijl het lichaam de gelegenheid krijgt de eigen aanmaak te hervatten. Dat herstel kan lang duren en lukt niet altijd volledig. De onomkeerbare lichamelijke veranderingen die tijdens het gebruik zijn ontstaan, blijven hoe dan ook bestaan.

Verder lezen op deze site

Elders in het netwerk

• puberteitsremmers.nl — over de voorloper-stap die hormoonbehandeling vrijwel onvermijdelijk maakt.

• transitieschade.nl — over blijvende lichamelijke gevolgen van hormoongebruik.

• genderzorgen.nl — zorgen rond de voorschrijfpraktijk.

• dutchprotocol.nl — het kader waarin hormonen aan minderjarigen worden voorgeschreven.

Bronnen

• De Cuypere, G. (2006). Seksuele en relationele uitkomsten na geslachtsaanpassing. Universiteit Gent.

• NICE (2021). Evidence review: Gender-affirming hormones for children and adolescents with gender dysphoria. nice.org.uk

• Cass, H. (2024). Independent Review — Final Report. NHS England. cass.independent-review.uk

• University of York (2024). Systematic reviews of gender-affirming hormone interventions. Archives of Disease in Childhood.

• Socialstyrelsen (2022). Care of children and adolescents with gender dysphoria. Stockholm.